Erdem Kimin İçindir?

Antik Yunan heykellerinde güçlü erkek bedenlerinin tuhaf bir özelliği vardır.

Tanrılar, kahramanlar ve idealize edilmiş erkekler güçlü, kusursuza yakın bedenlerle tasvir edilirken cinsellikleri özellikle abartılmaz. Buna karşılık satyrlerde (Dionysos’un çevresinde tasvir edilen, şarap, taşkınlık ve kontrolsüz cinsel arzuyla ilişkilendirilen mitolojik erkek figürleri), komedi karakterlerinde ve dürtülerinin peşinden sürüklenen figürlerde cinsellik grotesk biçimde büyütülür (cinsel organlar doğal oranların ötesinde, dikkat çekecek ve kimi zaman komik ya da hayvansı bir etki yaratacak şekilde tasvir edilir).

Bu estetik tercih yalnızca bedenle ilgili değildir.

Bir karakter tarifidir.

İdeal insanın büyüklüğü, arzularının büyüklüğünden değil, onlara hükmedebilmesinden gelir.

Eski Yunan dünyasını idealize etmek elbette mümkün değildir. Köleliğin, eşitsizliğin ve kadınların siyasal hayattan dışlanmasının olduğu bir toplumdan söz ediyoruz. Fakat insanın kendi dürtüleriyle ilişkisi konusunda bıraktıkları düşünsel mirasta bugün yeniden bakmaya değer bir şey vardır:

Ölçülülük.

Kendine hâkim olabilmek.

İstediği her şeyi yapmak zorunda olmadığını bilmek.

Çünkü insan yalnızca düşünen bir canlı değildir. Öfkelenir, kıskanır, arzular, güç ister, beğenilmek ister, sahip olmak ister. Bunları yok etmeye çalışmak insanı daha üstün bir varlığa dönüştürmez.

Mesele arzuyu yok etmek değildir.

Mesele, arzu ile davranış arasına düşünce koyabilmektir.

“İstiyorum” ile “yapıyorum” arasındaki o küçücük mesafe belki insanın kendisiyle kurduğu ilişkinin en belirleyici yerlerinden biridir.

Modern insan bu konuda önemli bir özgürlük kazandı. Bedenin, cinselliğin ve kişisel hayatın ağır ahlak baskısından kurtulması gerekiyordu.

Fakat bir noktada özgürlük ile dürtüsellik birbirine karışmaya başladı.

İstediğini yapabilmek ile istediğin her şeyi yapmak arasında bir fark olduğunu unutmaya başladık.

Üstelik mesele yalnızca cinsellik de değil.

Daha çok tüketmek, daha çok görünmek, daha çok kazanmak, daha fazla beğenilmek, daha fazlasına sahip olmak…

İnsan arzularını büyütmek konusunda gittikçe ustalaşırken, onlara sınır koyma becerisini aynı hızla geliştiremedi.

Fakat burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Özgür bir toplumun görevi sıradan insanı erdemli bir bilgeye dönüştürmek değildir.

İnsan hata yapabilir. Ölçüyü kaçırabilir. Yanlış insanı sevebilir. Parasını saçma bir şeye harcayabilir. Bir gece gereğinden fazla içebilir. Bir dönem ne yaptığını bilmeden yaşayabilir.

İnsanların bazen saçmalama hakkı vardır.

Çünkü kendi hayatının bedelini büyük ölçüde kendisi öder.

Güç devreye girdiğinde ise denklem değişir.

Bir yöneticinin kibri, bir yargıcın öfkesi, bir komutanın ihtirası ya da bir siyasetçinin doyumsuzluğu yalnızca kişisel karakter kusurları değildir.

Başka insanların hayatına taşarlar.

Burada özdenetim artık kişisel bir meziyet olmaktan çıkar.

Sorumluluğa dönüşür.

Belki de erdem herkese aynı nedenle gerekli değildir.

Halkın erdemli olması kendi yaşamına ilişkin bir tercihtir.

Güç sahibinin özdenetimi ise taşıdığı yetkinin bedelidir.

Erdem, halkı terbiye etmek için değil; gücü terbiye etmek için gereklidir.

Antik Yunan heykellerindeki sembolün bugün hâlâ düşündürücü olmasının nedeni de belki budur.

İdeal figürün gücü bedeninde görünürken, arzusu bedenin merkezine yerleştirilmez.

Çünkü başkalarına hükmedebilmekten önce kendine hükmedebilmek bir karakter ölçüsü sayılmıştır.

Bugün ise şu soruyu yeniden sormak zorundayız:

Kendisine hükmedemeyen birinin başkalarına hükmetme hakkı nereden gelir?

Fakat özdenetimin de tehlikeli bir yanı vardır.

İnsan kendini disipline ettikçe, bir süre sonra kendisini diğerlerinden daha üstün görmeye başlayabilir.

“Ben kendime hâkimim.”

“Ben onlar gibi değilim.”

“Ben onların göremediğini görüyorum.”

Tam burada erdem kendi karikatürüne dönüşür.

Çünkü kendisine hâkim olmayı başaran insan, bundan başkalarının hayatını yönetme hakkı çıkaramaz.

Gerçek erdem insanı diğerlerinden yukarıya taşımaz.

Yalnızca elindeki güce karşı daha sorumlu hale getirir.

Belki aristokratlık kavramına da buradan başka türlü bakabiliriz.

Soy değildir.

Servet değildir.

Makam değildir.

İstek ile eylem arasına düşünce koyabilme kapasitesidir.

Avamlık da bunun karşısında fakirlik ya da eğitimsizlik değildir.

Bir insan son derece zengin, kültürlü ve güçlü olabilir; fakat arzusu ortaya çıktığı anda bütün zekâsını onu gerçekleştirmek için kullanıyorsa hâlâ dürtüsünün hizmetindedir.

Çünkü zekâ her zaman insanı özgürleştirmez.

Bazen yalnızca arzunun avukatına dönüşür:

Nasıl elde ederim?

Nasıl saklarım?

Nasıl haklı çıkarırım?

İnsan aklını kaybetmez.

Aklını başka bir efendinin hizmetine verir.

Belki asıl mesele insanın arzularını yenmesi de değildir.

İnsan biyolojik tarafını geride bırakamaz; buna gerek de yoktur.

Olgunluk, arzusuzlaşmak değil, arzunun insan adına karar vermesini engelleyebilmektir.

Ve bu sorumluluk, elinde yalnızca kendi hayatını taşıyan insanla milyonların hayatına dokunabilecek gücü taşıyan insan için aynı değildir.

Birincisinin özdenetimi kendisine karşıdır.

İkincisininki insanlığa karşı.

Bu yüzden belki bugün yeniden düşünmemiz gereken soru, insanın ne kadar özgür olduğu değil; eline güç geçtiğinde özgürlüğüne ne kadar sınır koyabildiğidir.

Çünkü güç büyüdükçe, insanın yalnızca yapabildiklerinin değil, yapmamayı seçtiklerinin de önemi büyür.