Aramayı Bırakan İnsan

İnsanlık varoluş problemini çözdüğü için değil, onu çözülmüş saydığı için acı çekiyor. Belki de asıl felaket burada başladı. Çünkü insan, gerçekten çözemediği şeyleri bazen çözdüğünü ilan ederek bastırır. Ölümü anlamadı ama konuşulmaz hale getirdi. Yalnızlığı aşamadı ama kalabalıklarla örttü. Hakikati bulamadı ama kanaat üretmeyi kolaylaştırdı. İçindeki boşluğu dönüştüremedi ama onu oyalayacak sayısız araç geliştirdi. Böylece büyük sorular ortadan kalkmadı; sadece gürültünün altına itildi.

Yine de burada küçük bir düzeltme gerekiyor. Belki de insanlık hiçbir zaman bütünüyle “arayan” bir tür olmadı. Belki her çağda arayanlar azdı; geri kalan büyük çoğunluk ise hep yaşadı, korktu, çalıştı, itaat etti, sevdi, alıştı ve öldü. Bugün bize geçmişi görkemli gösteren şey, bütün bir insanlık manzarası değil; geriye kalmış birkaç güçlü izdir. Bir taş, bir yazıt, bir tapınak, bir ağıt, bir heykel, bir kitap. Biz bunlara bakıp bir çağın tamamını derin sanıyoruz. Oysa belki o çağlarda da derin olanlar azınlıktaydı. Fark şu ki bugün o azınlığın sesi daha kolay boğuluyor. Çünkü artık sessizlik yok; yalnızca kesintisiz uğultu var.

Eski uygarlıkların bıraktığı taşlara bakınca insan bunu hissediyor. Orada yalnızca estetik yok; korku var, düzen var, ölüm var, gök var, iktidar var, dua var. Eski insan taşa sadece biçim vermiyordu; kendi bilinmezliğini de oyuyordu. Bu yüzden bugün bin yıl öncesinden kalmış bir heykelin karşısında durunca, tam olarak ne anlatıldığını bilmesek bile bir şey arandığını seziyoruz. O taş bize, “Biz göğe baktık” diyor. “Biz ölümü düşündük.” “Biz anlamı yalnızca kullanışlı olanın içinde aramadık.” Bugünse geriye ne kalacak sorusu giderek daha sarsıcı hale geliyor. Plastik, beton, veri, kablo, ekran, şifre, sunucu, kırık cam, bitmeyen ambalaj. Gelecek çağlar bizi kazdığında, acaba bir uygarlık mı görecekler, yoksa çok gelişmiş bir dikkat dağınıklığının tortusunu mu?

Belki de çağımızın insanını tarif etmek için biyolojiden çok ironiye ihtiyacımız var. İçimizde biraz Homo Nano Sapiens var; büyük anlamlar yerine küçük uyarılarla yaşayan, dikkatini bildirimlere, ekran ışıklarına ve anlık hazlara bölmüş bir tür. Bir yanımız Homo Scrollens; başparmağı ruhundan daha aktif, sürekli kayan ama pek az duran, duran ama neredeyse hiç bakmayan bir yaratık. Sonra Homo Algorithmicus geliyor; neyi sevdiğini kendisi keşfetmeden önce karşısına neyin düşeceğine başkalarının karar verdiği, kendi arzularını bile sistem önerileriyle karıştıran insan. Biraz da Homo Distractus var elbette; aynı anda on şeyi düşünüp hiçbirine tam varamayan, zihni odalarla dolu ama kapılarının çoğu yarım açık kalan tür. Ve belki en trajik olanı Homo Simulatus: yaşamayı değil, yaşadığını göstermeyi önemseyen; duygunun kendisinden çok etkisini, anın içeriğinden çok görüntüsünü taşıyan insan. Eski insan göğe bakıp anlam arıyordu; bugünün insanı ekrana bakıp kapsama alanı arıyor.

Burada teknolojiye sövmek kolay, hatta ucuz olurdu. Mesele telefon değil; telefonun insanın içini işgal etmeye ne kadar uygun bir çağda ortaya çıktığıdır. Mesele algoritma değil; insanın yönlendirilme arzusuna ne kadar gönüllü hale geldiğidir. Çünkü çağın en büyük başarısı bizi zincire vurması değil; zinciri kolaylık gibi göstermesidir. Eskiden insanı baskıyla sustururlardı. Şimdi o kadarına gerek yok. Dikkatini parçala, hızını artır, kıyas duygusunu kışkırt, yalnızlığını görünür kalabalıklarla yumuşat, bir de ona sürekli meşgul olduğunu hissettir; gerisini kendi zihni halleder. Modern insanın trajedisi yasaklanması değil, derinleşememesi. Çünkü derinleşmek için durmak gerekir. Durmak için de insanın kendi iç gürültüsüne katlanabilmesi gerekir.

Belki bu yüzden bugünün acısı çok tuhaf bir acı. Dışarıdan bakınca rahat gibi görünür; içeriden bakınca dağınık. Bilgi var ama yön yok. İletişim var ama temas yok. Görünürlük var ama tanınma yok. Eğlence var ama neşe yok. Her şeyin hızlandığı bir çağda insanın içi aynı hızla büyümedi. Aksine küçüldü. Ölçeği düştü. Büyük kaderlerin yerini küçük krizler, büyük soruların yerini küçük tepkiler aldı. İnsan artık “Nasıl yaşamalıyım?” diye sormuyor; daha çok “Bugün nasıl dayanırım?” noktasında oyalanıyor. Böyle olunca yaşam bir yön meselesi olmaktan çıkıp bir yönetim meselesine dönüşüyor. Duygular yönetiliyor, algılar yönetiliyor, zaman yönetiliyor, öfke yönetiliyor, arzu yönetiliyor. Geriye yalnızca iyi düzenlenmiş bir iç boşluk kalıyor.

Yine de bütün mesele karanlık değil. Çünkü arayış hiçbir zaman çoğunluğun işi olmadı zaten. İnsanlığı kurtaran da çoğu zaman kalabalıklar değil, birkaç kişinin soruyu terk etmemesiydi. Bazen bir filozof, bazen bir şair, bazen bir ressam, bazen bir derviş, bazen bir taş ustası, bazen bir isyankâr, bazen sessizce düşünen biri. Tarihi ileri taşıyanların çoğu, rahat uyum sağlayanlar değil; içlerindeki huzursuzluğu bir biçime dönüştürenlerdi. Bu yüzden aramak hâlâ mümkündür. Hatta belki bugün her zamankinden daha değerlidir. Çünkü artık aramak sadece bilgiye ulaşmak değil; dikkatini geri almak, kendi iç sesini gürültüden ayırmak, hazır anlam paketlerini reddetmek, kendi ruhsal ağırlığını başkasına devretmemek demektir.

Aramayı bırakan insan huzura kavuşmaz. Sadece uyuşur. Uyuşma ise barış değildir. Uyuşma, acının görünmez hale gelmiş biçimidir. İnsanın en büyük kaybı cevap bulamamak değil; soru sorma yeteneğini kaybetmektir. Çünkü soru, ruhun hâlâ canlı olduğunun işaretidir. Bir uygarlık ne zaman yalnızca tüketmeye, hızlanmaya ve kendini çoğaltmaya odaklanırsa, orada önce anlam çekilir; sonra dikkat çözülür; sonra insan kendi içine yabancılaşır. Geriye işleyen ama yaşamayan bir düzen kalır.

Belki de bugün yapmamız gereken şey çok görkemli değil. Yeni bir kıta keşfetmek, yeni bir din kurmak, yeni bir imparatorluk inşa etmek değil. Belki sadece yeniden bakmak. Bir taş parçasına, bir ağaca, göğe, suskunluğa, kendi korkumuza, kendi yalnızlığımıza, kendi ölüm bilgimize. Çünkü insanı insan yapan şey, yalnızca üretmesi ya da yönetmesi değil; hayret edebilmesidir. Hayret bitince arayış biter. Arayış bitince de insan, çok gelişmiş bir alışkanlığa dönüşür.

Bugün bize düşen şey belki de yeniden insanlaşmaktır. Daha çok bağırarak değil, biraz daha dikkat ederek. Daha çok sahip olarak değil, biraz daha sorarak. Daha çok göstererek değil, biraz daha görerek. Çünkü insanlık varoluş problemini çözmedi. Sadece uzun süre üstünü örttü. Ama örtülen her şey geri döner. Bazen bir yorgunluk olarak, bazen bir kaygı olarak, bazen sebebini bilmediğimiz bir eksiklik hissi olarak. Ve bazen, bin yıl önce yapılmış bir heykelin karşısında duyduğumuz o tuhaf sarsıntı olarak.

Demek ki soru hâlâ orada.

Ve belki insan, ancak o sorunun karşısında yeniden insan olur.